Nowelizacja dyrektywy odpadowej a przemysł tekstylny

16 października 2025 roku to data przełomowa dla przemysłu tekstylnego w Unii Europejskiej - tego dnia weszła w życie nowelizacja tzw. ramowej dyrektywy odpadowej, ustanawiająca m.in. system rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP) dla producentów wyrobów włókienniczych. Prace nad zmianami trwały od 2023 roku, a skupienie się na branży tekstylnej (obok problemu marnowania żywności) wynika z zasobochłonności tego sektora.

Droga do nowelizacji

Prace nad nowelizacją Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE z dnia 19 listopada 2008 r. w sprawie odpadów oraz uchylająca niektóre dyrektywy¹ (dalej jako: dyrektywa odpadowa) trwały ponad 3 lata. W tym miejscu warto wspomnieć o Strategii UE na rzecz zrównoważonych wyrobów włókienniczych w obiegu zamkniętym², opublikowanej w marcu 2022 roku, w której podkreślono konieczność zmian w kierunku odejścia od liniowego modelu projektowania, produkcji, użytkowania i utylizacji tych wyrobów. Już w tym dokumencie uznano za istotne, aby to producenci ponosili odpowiedzialność za odpady powstające w wyniku użytkowania ich produktów oraz zasygnalizowano plany ustanowienia zharmonizowanych unijnych przepisów dotyczących ROP.

Pierwszy projekt nowelizacji został opublikowany 5 lipca 2023 roku³. Przywołując kontekst dla planowanych zmian, twórcy projektu wskazali kilka zatrważających statystyk odnoszących się do UE:

• całkowita ilość odpadów tekstylnych wyniosła w 2019 r. aż 12,6 mln ton;
• odpady odzieżowe i obuwnicze wyniosły 5,2 Mt, co odpowiada 12 kg na osobę rocznie;
• ok. 78% odpadów tekstylnych pochodzących od konsumentów nie było zbieranych selektywnie, spośród odpadów tekstylnych zbieranych selektywnie, jedynie ok. 32% było poddawanych recyklingowi, a ok. 8% zostało wykorzystanych ponownie.

Projekt nowelizacji był popierany przez większość posłów Parlamentu Europejskiego od pierwszego czytania⁴, wypracowano również porozumienie z Radą Unii Europejskiej⁵. Zgodność instytucji UE co do istotności przyjęcia nowelizacji dla bardziej zrównoważonej i zgodnej z modelem obiegu zamkniętego gospodarki europejskiej doprowadziła do przyjęcia nowelizacji 9 września 2025 roku.

Najważniejsze zmiany dla przemysłu tekstylnego

Najistotniejszą zmianą przewidzianą w nowelizacji dyrektywy odpadowej jest wprowadzenie systemu rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP), zgodnie z którym na producentów wyrobów włókienniczych (zdefiniowanych w dyrektywie odpadowej bardzo szeroko) nałożono obowiązek ponoszenia kosztów finansowania całego procesu zagospodarowania odpadów - selektywnej zbiórki, sortowania, recyklingu i unieszkodliwiania. Państwa UE będą musiały wdrożyć krajowy system ROP dla tekstyliów w ciągu 30 miesięcy od wejścia w życie dyrektywy zmieniającej. Wszystkie firmy produkujące lub importujące tekstylia na rynek unijny, niezależnie od miejsca siedziby i kanału sprzedaży, będą objęte systemem ROP i pojawią się w stworzonych przez państwa jawnych rejestrach producentów. System ROP obejmuje m.in. odzież, dodatki, bieliznę, nakrycia głowy, obuwie, koce, pościel oraz zasłony. Każdy wprowadzony do obrotu produkt z tych kategorii będzie wiązał się dla producenta z opłatą, a wysokość opłat ma być zróżnicowana poprzez dostosowywanie w oparciu o kryteria zrównoważonego rozwoju, takie jak trwałość czy możliwość recyklingu produktu. Podejście to, nazywane ekomodulacją, ma zachęcać producentów do projektowania w sposób bardziej przyjazny dla środowiska i oparty na obiegu zamkniętym⁶.

Zgodnie z treścią znowelizowanej dyrektywy, opłaty uiszczane przez producentów wyrobów tekstylnych będą pokrywać koszty m.in.:

• zbierania tekstyliów i odpadów zawierających wyroby włókiennicze oraz dalszego gospodarowania tymi odpadami;
• prowadzenia badań składu zebranych zmieszanych odpadów komunalnych;
• informowania, np. poprzez kampanie informacyjne, o zrównoważonej konsumpcji, zapobiegania powstawaniu odpadów, ponownego użycia, przygotowania do ponownego użycia, w tym naprawy, recyklingu, innego odzysku i unieszkodliwiania wyrobów włókienniczych.

Producenci wyrobów włókienniczych objęci przepisami dyrektywy odpadowej będą mogli realizować swoje obowiązki za pośrednictwem organizacji odpowiedzialności producenta, których głównym zadaniem będzie tworzenie systemów zbiórki i zagospodarowania odpadów tekstylnych oraz realizację wskazanych wyżej kampanii informacyjnych.

Przygotowania do wprowadzenia systemu ROP w Polsce

System rozszerzonej odpowiedzialności producentów wyrobów włókienniczych ma zostać wprowadzony w Polsce do kwietnia 2028 r.. Szczegóły dotyczące organizacji systemu ROP w Polsce nie są jeszcze znane. Wiceministra klimatu i środowiska Anita Sowińska poruszając temat transpozycji dyrektywy odpadowej na posiedzeniu sejmowej podkomisji podkreśliła, że konieczne jest zagwarantowanie, aby w procesie przygotowania nowych przepisów uczestniczyły różne strony - producenci, importerzy, prywatne i publiczne podmioty gospodarujące odpadami, władze lokalne, podmioty zajmujące się ponownym użyciem i przygotowaniem do ponownego użycia, a także podmioty gospodarki społecznej⁷. Jedna z ważniejszych decyzji, którą musi podjąć ustawodawca, dotyczy organizacji odpowiedzialności producenta - czy system będzie realizowany przez jeden podmiot publiczny, czy wiele prywatnych i konkurujących ze sobą organizacji. Jedną z możliwości jest wybór Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW), na wzór projektu systemu ROP dla opakowań, przewidzianego w projekcie ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych⁸. W kilku krajach Unii Europejskiej uchwalono już ustawy wprowadzające ROP dla producentów wyrobów włókienniczych i przyjęto różne modele - we Francji istnieje obecnie jedna akredytowana organizacja odpowiedzialności producenta (Refashion), podobnie jest w Węgrzech (MOHU, podmiot publiczny)⁹, natomiast w Holandii działa ich kilka¹⁰. Również w zakresie ustalenia wysokości opłat twórcy polskiej ustawy mogą wziąć przykład z rozwiązania działającego już we Francji, gdzie zostały ustalone stałe opłaty za wyprodukowaną sztukę, a system ekomodulacji dostosowuje wysokość tej opłaty w górę lub w dół, w zależności od cech produktu takich jak trwałość, możliwość poddania recyklingowi oraz składu materiałowego¹¹. W zakresie prowadzenia jawnego rejestru producentów tekstyliów, ustawodawca prawdopodobnie zdecyduje o rozszerzeniu istniejącego rejestru BDO. Jak wskazała wiceministra Anita Sowińska, projektu ustawy implementującej nowelizację dyrektywy odpadowej możemy spodziewać się jeszcze w 2026 roku¹².

^[1] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32008L0098
^[2] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52022DC0141
^[3] https://environment.ec.europa.eu/system/files/2023-07/Proposal%20for%20a%20DIRECTIVE%20OF%20THE%20EUROPEAN%20PARLIAMENT%20AND%20OF%20THE%20COUNCIL%20amending%20Directive%20200898EC%20on%20waste%20COM_2023_420.pdf
^[4] https://www.europarl.europa.eu/news/pl/press-room/20240308IPR19011/zaostrzenie-przepisow-ue-aby-ograniczyc-marnowanie-tekstyliow-i-zywnosci
^[5] https://www.europarl.europa.eu/news/pl/press-room/20240308IPR19011/zaostrzenie-przepisow-ue-aby-ograniczyc-marnowanie-tekstyliow-i-zywnosci
^[6] https://environment.ec.europa.eu/news/revised-waste-framework-directive-enters-force-2025-10-16_en
^[7] https://www.portalsamorzadowy.pl/gospodarka-komunalna/nowy-system-dla-tekstyliow-w-polsce-wiadomo-juz-kto-i-kiedy-zaplaci-za-odpady,646230.html
^[8] https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12401003/katalog/13149459#13149459
^[9] https://www.carbonfact.com/blog/policy/textile-epr-overview
^[10] https://business.gov.nl/sustainable-business/environment/reusing-and-recycling-textile-upv/
^[11] https://www.carbonfact.com/blog/policy/textile-epr-overview
^[12] https://www.portalsamorzadowy.pl/gospodarka-komunalna/nowy-system-dla-tekstyliow-w-polsce-wiadomo-juz-kto-i-kiedy-zaplaci-za-odpady,646230.html