W obliczu kryzysu klimatycznego i przekroczenia progu 1,5°C1 sektor architektoniczny wymaga transformacji. Kluczowa jest analiza potencjału gospodarki obiegu zamkniętego (GOZ) w mitygacji ryzyk kaskadowych i przeciwdziałaniu wykluczeniu, szczególnie w kontekście starzejącej się substancji mieszkaniowej, problemu nieubezpieczalności obszarów miejskich oraz roli architektury cyrkularnej w budowaniu sprawiedliwości społecznej.
Współczesna architektura i urbanistyka znajdują się w punkcie zwrotnym, determinowanym przez przyspieszający kryzys klimatyczny oraz systemową niewydolność modelu gospodarki linearnej. Sektor budowlany jest obecnie odpowiedzialny za 38%2 globalnych emisji gazów cieplarnianych, co stawia go w centrum debaty o niezbędnej transformacji ekologicznej. Kontynuacja dotychczasowych praktyk, opartych na nadmiernej eksploatacji zasobów i braku strategii odzysku materiałów, staje się niemożliwa ze względu na wyczerpującą się wydolność regeneracyjną planety.
Ponad 50% ludzkości zamieszkuje obecnie miasta, a prognozy wskazują na wzrost tego wskaźnika do 70% w 2050 r.3 – i to właśnie ośrodki miejskie stają się głównym polem walki o stabilność klimatyczną. Należy przy tym zauważyć, że środowisko miejskie generuje od 67% do 72% światowych emisji4, co czyni z miast epicentrum skumulowanego ryzyka. Sytuację pogarsza fakt, że globalne ocieplenie przekroczyło już krytyczny próg 1,5°C, a Europejska Ocena Ryzyka Klimatycznego (EUCRA)5 wskazuje na pilną potrzebę reakcji na ponad połowę zdiagnozowanych ryzyk środowiskowych.
Dynamika ryzyk kaskadowych i wyzwania demograficzne
Miasta, ze względu na specyficzną charakterystykę fizyczną (albedo materiałów budowlanych), potęgują efekt miejskiej wyspy ciepła. Nadmierne uszczelnienie powierzchni drastycznie obniża retencję wody, co w warunkach polikryzysu prowadzi do ekstremalnych zjawisk i występowania związanych z nimi tzw. ryzyk kaskadowych – wzajemnie wzmacniających się sprzężeń między systemami ekologicznymi, technicznymi i społecznymi.
Prognozowanie przyszłości miast wymaga jednak uwzględnienia nie tylko zmian klimatycznych, ale i trendów demograficznych. W kontekście polskim przewiduje się spadek populacji do poziomu 316–337 mln mieszkańców w perspektywie 2050 r. Taka depopulacja, w połączeniu z nieadekwatnym planowaniem urbanistycznym, może doprowadzić do wyludniania się nieatrakcyjnych obszarów mieszkaniowych, które nie spełniają współczesnych standardów i oczekiwań – zwłaszcza w obszarach peryferyjnych względem aglomeracji8.
„Zasoby osierocone” i wykluczenia systemowe
Kluczowym problemem przestrzeni polskich miast jest substandardowa, masowa zabudowa z II poł. XX wieku, w tym osiedla wielkopłytowe. Budynki te podlegają procesom degradacji estetycznej i moralnej9, co prowadzi do ich technicznej śmierci i niedoinwestowania. W obliczu zmian demograficznych i klimatycznych substancja ta może przekształcić się w „zasoby osierocone”. Spada zainteresowanie społeczne takimi nieruchomościami, a co za tym idzie tracą one również na wartości i stają się balastem zarówno ekonomicznym, jak i estetycznym miast.
Zjawisko to bezpośrednio wiąże się z narastającym problemem nieubezpieczalności obszarów miejskich10,11. Kumulacja ryzyk, takich jak susze czy fale upałów, zaczyna przekraczać progi akceptowalne dla sektora finansowego. Brak możliwości ubezpieczenia nieruchomości uniemożliwia z kolei dostęp do kredytów hipotecznych, co uderza najmocniej w grupy o niskim kapitale ekonomicznym. Tworzy to mechanizm nowej segregacji klimatycznej, gdzie ryzyko środowiskowe staje się narzędziem reprodukcji nierówności społecznych12,13, . Miasto przestaje pełnić funkcję integracyjną, stając się przestrzenią reglamentowanego bezpieczeństwa i deficytów spójności przestrzennej.
Architektura cyrkularna jako instrument sprawiedliwej transformacji
W tym kontekście gospodarka obiegu zamkniętego (GOZ) przestaje być jedynie strategią techniczną, a staje się narzędziem sprawiedliwości14. Najskuteczniejszą metodą dekarbonizacji nie jest bowiem budowa nowych, nawet energooszczędnych obiektów – te obarczone są ogromnym wbudowanym śladem węglowym. Priorytetem powinna być za to modernizacja istniejącej substancji, co pozwala na „retencję wbudowanego węgla” już zawartego w komponentach budowlanych. W literaturze przedmiotu wskazuje się na dwa modele upcyklingu15,16: (1) analityczny: oparty na zaawansowanych systemach zarządzania, takich jak paszporty materiałowe czy projektowanie z myślą o demontażu (DfAD), (2) organiczny: oddolny, motywowany niskim potencjałem ekonomicznym, często spotykany w krajach rozwijających się jako metoda łagodzenia ubóstwa.
Rys. 1. Biurowiec w Aarchus zrealizowany z wykorzystaniem systemowego (analitycznego) upcyklingu skrzynek na listy jako elementów elewacji (fot. B. Felski)
Rys. 2. Budynek w Dar es Salaam (Tanzania) wzniesiony z odpadów szalunkowych jako przykład upcyklingu organicznego (fot. B. Felski)
Integracja obu tych podejść pozwala na rozwinięcie koncepcji górnictwa miejskiego (ang. urban mining), w którym tkanka miasta jest traktowana jako złoże surowców antropogenicznych. Proces ten ma wymiar nie tylko materialny, ale i społeczny – angażowanie grup marginalizowanych w odzysk materiałów i renowację buduje ich sprawczość oraz odporność na kryzysy17,18.
Kierunki działań i wnioski końcowe
Skuteczna adaptacja miast wymaga przejścia na rzecz inkluzywnej i neutralnej węglowo renowacji funkcjonujących już zasobów z wykorzystaniem istniejących komponentów. Konieczne jest stworzenie mechanizmów współpracy między samorządami, producentami i sektorem recyklingu, co pozwoli na osiągnięcie skali niezbędnej dla opłacalności systemów odzysku.
Architektura cyrkularna musi uwzględniać sprawiedliwość społeczną w trzech wymiarach: dystrybucyjnym, proceduralnym i międzypokoleniowym. Tylko poprzez połączenie spójnej polityki systemowej z partycypacją społeczną można przekształcić odpady w zasoby i zapobiec pogłębianiu się luki ochronnej w miastach. Transformacja ta jest napędzana przez biznes dążący do przetrwania w warunkach polikryzysu19, ale jej ostatecznym celem musi być stabilność i bezpieczeństwo wszystkich mieszkańców, co poniekąd jest potwierdzeniem założeń Agendy 2030.
Ślad węglowy artykułu: 0,564kg CO₂e
1 Berkeley Earth. (2024). Global temperature report for 2023. https://berkeleyearth.org/press-release-2023-was-the-warmest-year-on-recordpress-release.
2 Global Alliance for Buildings and Construction & UN Environment Programme. (2021). Global status report for buildings and construction 2021. https://globalabc.org/sites/default/files/2021-10/GABC_Buildings-GSR-2021_BOOK.pdf.
3 United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. (2025). World urbanization prospects: The 2025 revision, summary of results (ST/ESA/SER.A/466). United Nations. https://population.un.org/wup.
4 Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). (2022). Mitigation of climate change (Working Group III contribution to the Sixth Assessment Report, Chapter 8). Cambridge University Press. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3.
5 European Environment Agency. (2024). European climate risk assessment (EEA Report No. 01/2024). Publications Office of the European Union. https://www.eea.europa.eu/publications/european-climate-risk-assessment.
6 United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. (2022). World population prospects 2022: Summary of results. United Nations. https://population.un.org/wpp/.
7 Główny Urząd Statystyczny. (2014). Prognoza ludności na lata 2014–2050. https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5469/1/5/1/prognoza_ludnosci_na_lata____2014_-_2050.pdf.
8 Bański, J. (red.). (2023). Atlas małych miast (IGiPZ PAN). Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN. https://www.igipz.pan.pl/atlas-malych-miast.html.
9 Felski, B. (2023). Donut architecture as a way to transform degraded housing stock in the future. Przestrzeń Ekonomia Społeczeństwo. https://doi.org/10.5281/zenodo.18055529.
10 Gupta, A., Venkataraman, S. (2024). Insurance and climate change. Current Opinion in Environmental Sustainability, 67, 101412. https://doi.org/10.1016/j.cosust.2023.101412.
11 Hemmati, M., Gray, I. P., Bowen, S. G. (2025). The growing void in the U.S. homeowners insurance market: Who should bear the rising cost of climate change? npj Climate Action, 4, 35. https://doi.org/10.1038/s44168-025-00231-8.
12 Ryzyka kaskadowe uwidaczniają się w tym kontekście szczególnie wyraźnie, gdyż zmiany klimatu – w połączeniu z depopulacją, starzeniem się substancji mieszkaniowej oraz niedostosowaniem infrastruktury – prowadzą do eskalacji strat materialnych i społecznych. Coraz częściej miasta osiągają poziom obciążenia ryzykami klimatycznymi, który skutkuje ograniczeniem lub całkowitym wycofywaniem ochrony ubezpieczeniowej dla wybranych dzielnic i typów zabudowy.
13 Drozda, Ł. (2025). The new urban backlash: the narrative of motorist populist movements in Estonia, Poland, and Ukraine. Mobilities, 1–17. https://doi.org/10.1080/17450101.2025.2534631.
14 Mastrucci, A., Boza-Kiss, B., van Ruijven, B. (2025). Towards net-zero emissions in global residential heating and cooling: A global scenario analysis. Climatic Change, 178, Article 85. https://doi.org/10.1007/s10584-025-03923-6.
15 Bartosz, F. (2025). The role of upcycling architecture in mitigating climate change and implementing a circular economy. ET²eR – ekonomija, turizam, telekomunikacije i računarstvo, VII (2), 35-43. https://doi.org/10.70077/et2er.7.2.5.
16 Lewko, A., Felski, B. (2024). Recykling w architekturze jako narzędzie wdrażania gospodarki cyrkularnej na przykładzie wybranych współczesnych realizacji mieszkaniowych. Przestrzeń, Ekonomia, Społeczeństwo, 26 (II). https://doi.org/10.23830/26/II/2024/1128.
17 Pörtner, H.‑O. i in. (red.). (2022). Climate change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Summary for Policymakers]. Cambridge University Press. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2.
18 Palla, A., Pezzagno, M., Spadaro, I., Ermini, R. (2024). Participatory Approach to Planning Urban Resilience to Climate Change: Brescia, Genoa, and Matera—Three Case Studies from Italy Compared. Sustainability, 16(5), 2170. https://doi.org/10.3390/su16052170.
19 UNEP/GRID‑Warszawa. (2025). Rekomendacje dotyczące realizacji Agendy 2030 na rzecz zrównoważonego rozwoju (SDG Portal). SDG Portal Wiedzy. https://sdg.gridw.pl/raport.
Program Climate Leadership jest działaniem realizowanym przez UNEP/GRID-Warszawa w odpowiedzi na rezolucję UNEP/EA.4/L.5, przyjętą podczas 4. sesji Zgromadzenia ONZ ds. Środowiska (UNEA-4).
Rezolucja ”Rozwiązanie Problemów Środowiskowych Poprzez Zrównoważone Praktyki Biznesowe” wezwała biznes do transformacyjnego wysiłku dla sprostania globalnym wyzwaniom środowiskowym i klimatycznym.