Przez ostatnie trzy dekady transformacja budownictwa koncentrowała się przede wszystkim na efektywności energetycznej i ograniczaniu emisji operacyjnych. Był to konieczny etap, jednak skala obecnych wyzwań klimatycznych pokazuje, że budynek musi być oceniany nie tylko przez pryzmat redukcji wpływu środowiskowego, ale również zdolności do utrzymania funkcji podczas ekstremalnych zdarzeń i zakłóceń systemowych.
Globalna debata dotycząca odpornego środowiska zabudowanego (resilient built environment) wskazuje na konieczność przejścia od projektowania pojedynczych obiektów do tworzenia środowiska zbudowanego zdolnego funkcjonować w warunkach rosnących zakłóceń klimatycznych, energetycznych i społecznych. Architektura powinna łączyć trzy cele: ochronę zdrowia i bezpieczeństwa użytkowników, ograniczenie emisji oraz adaptację do zmieniających się warunków.
Największym zasobem są już istniejące budynki
Budynki i sektor budowlany odpowiadają za ponad 30% globalnego zapotrzebowania na energię oraz około 37% emisji CO₂ związanych z energią i procesami przemysłowymi[1][2]. Jednocześnie tempo poprawy efektywności energetycznej pozostaje niewystarczające względem celów klimatycznych. Według analiz IPCC potencjał redukcji emisji w budownictwie może sięgać ponad 90% w krajach rozwiniętych i około 80%[3][4] w krajach rozwijających się, przy wdrożeniu odpowiednich polityk, technologii i modeli finansowania. Analizy UNEP i World Green Building Council[5][6] wskazują, że znacząca część zasobu budowlanego, który będzie użytkowany w 2050 roku, już istnieje. Oznacza to konieczność przesunięcia środka ciężkości z samego tworzenia nowych obiektów na modernizację, adaptację i inteligentne wykorzystanie istniejącej infrastruktury.
Adaptive reuse - ponowne wykorzystanie istniejących obiektów - staje się jednym z kluczowych narzędzi ograniczania emisji wbudowanych - presji na nowe zasoby. Emisje związane z produkcją materiałów budowlanych i procesem realizacji inwestycji powstają często jeszcze przed rozpoczęciem użytkowania obiektu, dlatego wykorzystanie istniejącej struktury miejskiej zyskuje strategiczne znaczenie. Przekształcanie pustych biurowców, obiektów przemysłowych czy niewykorzystywanych budynków publicznych pozwala zachować wartość istniejącej infrastruktury i jednocześnie dostosować ją do nowych potrzeb społecznych. Transformacja wymaga również zmiany podejścia do materiałów. Budynek powinien być traktowany jako przyszły bank zasobów, a nie końcowy etap ich wykorzystania. Ponowne użycie elementów konstrukcyjnych, stali, drewna czy materiałów pochodzących z rozbiórek ogranicza zapotrzebowanie na surowce pierwotne i wspiera rozwój gospodarki obiegu zamkniętego. Uzupełnieniem tego kierunku staje się budownictwo modułowe, które dzięki prefabrykacji umożliwia elastyczne skalowanie infrastruktury, ograniczenie ilości odpadów oraz szybsze reagowanie na zmieniające się potrzeby.
Nie tylko energetyka jest infrastrukturą krytyczną
Coraz większego znaczenia nabiera koncepcja dual-use infrastructure - obiektów podwójnego zastosowania, które w codziennym funkcjonowaniu pełnią standardową rolę, ale w sytuacji kryzysowej mogą zostać szybko przekształcone w miejsca wsparcia, ochrony lub czasowego schronienia. To zmienia sposób myślenia o bezpieczeństwie cywilnym oraz planowaniu przestrzennym. W obliczu częstszych fal upałów, powodzi, przerw w dostawach energii czy innych zdarzeń ekstremalnych infrastruktura codziennego użytkowania może stać się elementem systemu odporności społecznej.
Przykładem takiego kierunku jest koncepcja zagospodarowanie miejsc doraźnego schronienia, pokazująca możliwość połączenia codziennego użytkowania obiektu mieszkalnego z możliwością zapewnienia właściwego poziomu bezpieczeństwa.
rys 1. Schemat przekroju przez modułowy budynek wielorodzinny z zagospodarowaniem przestrzeni w garażu podziemnym na miejsce doraźnego schronienia (MDS) oraz wyposażenia w rozwiązania OZE wraz z magazynem energii. Opracowanie Pracownia Projektowa Lech Wojtas, Gliwice we współpracy z SYNCRETIX
rys 2. Schemat przekroju przez klatkę schodową pokazujący umiejscowienie MDS oraz powtarzalność wynikającą z technologii zabudowy modułowej. Opracowanie Pracownia Projektowa Lech Wojtas z Gliwic we współpracy z SYNCRETIX
Odporność budynku wymaga również odpowiedzi na pytanie o jego zdolność działania przy ograniczeniu dostępu do zewnętrznych systemów. Dlatego coraz większego znaczenia nabiera integracja odnawialnych źródeł energii, magazynowania energii oraz inteligentnego zarządzania zużyciem. Fotowoltaika, pompy ciepła, lokalne magazyny energii i systemy zarządzania energią zwiększają autonomię obiektów oraz ograniczają zależność od scentralizowanej infrastruktury. W przypadku budynków pełniących funkcje społeczne lub kryzysowe oznacza to możliwość utrzymania podstawowych usług: ogrzewania, chłodzenia, komunikacji, oświetlenia czy zasilania urządzeń wymagających ciągłości działania.
Energia odnawialna w tym modelu nie jest wyłącznie narzędziem redukcji emisji. Staje się elementem bezpieczeństwa infrastruktury.
Odporność jako nowy wymiar projektowania
Największym wyzwaniem nie będzie zastosowanie pojedynczej technologii, lecz stworzenie spójnego działania, w którym wiele rozwiązań wzajemnie się wzmacnia. Odpowiedzią na tę potrzebę jest podejście oparte na zrównoważonym synkretyzmie - koncepcji integrującej różne obszary wiedzy i projektowania w jeden model: od efektywności energetycznej i gospodarki obiegu zamkniętego, przez bezpieczeństwo infrastruktury i adaptację klimatyczną, po zdrowie oraz jakość życia użytkowników. Model Climate Adaptation Shelter jest praktycznym zastosowaniem zrównoważonego synkretyzmu[7], gdzie transformacja środowiska zbudowanego jest postrzegana jako połączenie technologii, strategii, odporności oraz potrzeb człowieka.
Nie możemy projektować przyszłości wyłącznie poprzez tworzenie nowych struktur. Kluczowym wyzwaniem jest transformacja istniejących miast i budynków tak, aby odpowiadały na warunki klimatyczne, energetyczne i społeczne kolejnych dekad. Odporność infrastruktury coraz częściej jest traktowana jako inwestycja zabezpieczająca wartość ekonomiczną - ograniczająca ryzyko strat, wzmacniająca ciągłość działania oraz zwiększająca konkurencyjność gospodarki. Najbardziej zaawansowany model budownictwa będzie łączył rozwiązania rozwijane dotychczas oddzielnie: modernizację istniejących obiektów, gospodarkę obiegu zamkniętego, modułowość (z możliwością przekształceń i zmiany lokalizacji struktur), lokalną produkcję energii oraz projektowanie ukierunkowane na zdrowie użytkowników.
Największym wyzwaniem XXI wieku nie jest stworzenie budynków bardziej zaawansowanych technologicznie, lecz zaprojektowanie środowiska zbudowanego zdolnego jednocześnie ograniczać emisje, chronić zdrowie użytkowników i utrzymywać funkcje krytyczne w warunkach niepewności.
[1] Global Status Report for Buildings and Construction 2024/2025 https://www.unep.org/resources/report/global-status-report-buildings-and-construction-20242025
[2] Global Status Report for Buildings and Construction 2025-2026 https://www.unep.org/resources/report/global-status-report-buildings-and-construction-2025-2026
[3] IPCC Sixth Assessment Report (AR6), Working Group III - Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change, Chapter 9: Buildings
[4] UNEP - Sustainable Buildings https://www.unep.org/topics/cities/buildings-and-construction/sustainable-buildings
[5] World Green Building Council Bringing Embodied Carbon Upfront: Coordinated action for the building and construction sector to tackle embodied carbon
[6] Global Status Report for Buildings and Construction 2025-2026 https://www.unep.org/resources/report/global-status-report-buildings-and-construction-2025-2026
[7] def. Zrównoważony Synkretyzm (Sustainable Syncretism) to interdyscyplinarna koncepcja zrównoważonego rozwoju, w której złożone wyzwania są rozwiązywane poprzez synkretyczne łączenie komplementarnych oraz pozornie sprzecznych perspektyw, dyscyplin, wiedzy, technologii, zasobów i interesów w jeden spójny model działania. W przeciwieństwie do podejść opartych na równoległym wdrażaniu odrębnych rozwiązań, Zrównoważony Synkretyzm zakłada wykorzystanie ich wzajemnych zależności do tworzenia efektów synergicznych, zwiększających jednocześnie wartość środowiskową, społeczną, ekonomiczną i organizacyjną oraz wzmacniających odporność i zdolność adaptacji systemów w warunkach dynamicznych zmian.
Kontekst zastosowania koncepcji przedstawiono w: PILLARS Issue No.7 - The Architect of Impact, s. 14.
Program Climate Leadership jest działaniem realizowanym przez UNEP/GRID-Warszawa w odpowiedzi na rezolucję UNEP/EA.4/L.5, przyjętą podczas 4. sesji Zgromadzenia ONZ ds. Środowiska (UNEA-4).
Rezolucja ”Rozwiązanie Problemów Środowiskowych Poprzez Zrównoważone Praktyki Biznesowe” wezwała biznes do transformacyjnego wysiłku dla sprostania globalnym wyzwaniom środowiskowym i klimatycznym.