Laboratoria badawczo-rozwojowe stanowią fundament współczesnych innowacji. To właśnie w nich powstają nowe leki, materiały, technologie i rozwiązania, które napędzają rozwój gospodarczy oraz odpowiadają na najważniejsze wyzwania cywilizacyjne. Jednocześnie laboratoria należą do bardzo zasobo- i energochłonnych obszarów działalności organizacji, a ich wpływ środowiskowy jest znacznie większy niż w przypadku standardowej infrastruktury biurowej.
Szacuje się, że laboratoria zużywają od pięciu do dziesięciu razy więcej energii niż budynki biurowe o porównywalnej powierzchni. W przypadku obiektów wyposażonych w pomieszczenia czyste (clean rooms) lub realizujących szczególnie wymagające procesy badawcze zapotrzebowanie energetyczne może być nawet kilkadziesiąt, a w skrajnych przypadkach stukrotnie wyższe [1, 2]. Wysokie zużycie energii to jednak tylko jeden z aspektów środowiskowego oddziaływania laboratoriów. Znaczące ilości jednorazowych materiałów, odczynników chemicznych oraz specjalistycznych opakowań przekładają się na generowanie dużych strumieni odpadów [3].
Skala tego zjawiska jest znacząca. Według szeroko cytowanego badania Uniwersytetu w Exeter instytucje prowadzące badania biologiczne, medyczne i rolnicze wytwarzają globalnie około 5,5 miliona ton plastikowych odpadów laboratoryjnych rocznie, co odpowiada blisko 2% światowej produkcji odpadów z tworzyw sztucznych [4]. Dane te pokazują, że działalność laboratoryjna, choć niezbędna dla rozwoju nauki i gospodarki, wiąże się z istotnym śladem środowiskowym.
W obliczu rosnących wymagań regulacyjnych, presji inwestorów oraz ambitnych celów klimatycznych coraz więcej organizacji dostrzega potrzebę wdrażania zasad zrównoważonego rozwoju również w działalności badawczej. Koncepcja „zielonych laboratoriów” przestaje być niszową inicjatywą, stając się ważnym elementem strategii ESG oraz budowania długoterminowej efektywności operacyjnej przedsiębiorstw i instytucji badawczych.
W praktyce oznacza to konieczność zmiany podejścia do projektowania procesów badawczych, zakupów, logistyki oraz codziennych nawyków pracy zespołów laboratoryjnych. Organizacje, które chcą skutecznie ograniczać swój ślad środowiskowy, nie mogą już skupiać się wyłącznie na końcowym etapie zagospodarowania odpadów. Kluczowe staje się projektowanie procesów w taki sposób, aby minimalizować zużycie zasobów już na etapie planowania badań.
Jednym z najbardziej efektywnych modeli wspierających transformację laboratoriów jest koncepcja 6R: Refuse, Reduce, Reuse, Recover, Recycle i Rethink. Podejście to wykracza poza standardowy recykling i obejmuje cały cykl życia materiałów, urządzeń oraz procesów wykorzystywanych w laboratoriach. Strategia 6R pozwala nie tylko ograniczać wpływ działalności B+R na środowisko, lecz także zmniejszać koszty operacyjne, poprawiać bezpieczeństwo pracy i zwiększać efektywność wykorzystania zasobów.
Poniżej przedstawiamy, jak poszczególne elementy strategii 6R mogą zostać wdrożone w laboratoriach firmowych oraz jakie konkretne działania wspierają bardziej zrównoważone prowadzenie badań.
Refuse - zrezygnuj z tego, co szkodzi środowisku
Pierwszym i najbardziej skutecznym krokiem jest eliminacja materiałów, substancji i praktyk, które już na etapie projektowania procesu generują negatywny wpływ na środowisko lub zdrowie ludzi. Zasada Refuse zakłada świadome odrzucanie rozwiązań, których nie da się ponownie wykorzystać, naprawić ani poddać recyklingowi.
W praktyce laboratoriów oznacza to przede wszystkim:
To podejście pozwala ograniczać ryzyko środowiskowe u źródła, zanim powstaną odpady lub emisje wymagające dalszego zarządzania.
Reduce - ogranicz zużycie zasobów
Zasada Reduce koncentruje się na zmniejszaniu zużycia energii, surowców, paliw, wody i materiałów eksploatacyjnych.
Najczęściej wdrażane działania obejmują:
W wielu organizacjach już sama analiza pracy chłodziarek, dygestoriów czy systemów wentylacyjnych pozwala znacząco obniżyć zużycie energii i koszty operacyjne laboratoriów.
Reuse - użyj ponownie zamiast wyrzucać
Zasada Reuse zakłada maksymalne wydłużanie cyklu życia produktów i ponowne wykorzystanie zasobów wszędzie tam, gdzie jest to bezpieczne i technologicznie możliwe.
Przykładowe działania:
Coraz więcej laboratoriów wdraża także obieg zamknięty dla opakowań chłodniczych i wkładów termicznych wykorzystywanych przy transporcie próbek biologicznych i chemicznych.
Recover - odzyskuj i naprawiaj
Podejście Recover skupia się na odzyskiwaniu wartościowych surowców oraz wydłużaniu życia sprzętu laboratoryjnego poprzez naprawę i regenerację.
W praktyce oznacza to:
Dzięki temu laboratoria mogą ograniczać zarówno ilość odpadów niebezpiecznych, jak i koszty zakupu nowych materiałów czy sprzętu.
Recycle - oddaj do recyklingu
Recykling pozostaje ważnym elementem gospodarki obiegu zamkniętego, choć w strategii 6R traktowany jest jako etap późniejszy - po ograniczeniu i ponownym wykorzystaniu zasobów.
Najważniejsze działania obejmują:
Skuteczny recykling wymaga jednak odpowiedniego projektowania procesów już na wcześniejszych etapach - tak, aby odpady nadawały się do ponownego przetworzenia.
Rethink - projektuj laboratoria świadomie
Najbardziej strategicznym elementem modelu 6R jest Rethink, czyli ponowna analiza procesów, nawyków i decyzji biznesowych pod kątem ich wpływu środowiskowego.
To właśnie na tym etapie organizacje powinny zadawać pytania:
Podejście Rethink obejmuje więc m.in.:
Nowoczesne laboratorium to dziś nie tylko przestrzeń innowacji technologicznych, ale również miejsce odpowiedzialnego zarządzania zasobami. Strategia 6R pokazuje, że rozwój nauki i biznesu może iść w parze z realnym ograniczaniem wpływu na środowisko.
Źródła:
[1] Blasco, A., Dupoux, M., Tarantola, S., Contini, S., Castello, P., Di Ianni, P., & Pirinu, L. (2024). Energy efficiency and energy savings in scientific laboratories: Report on the results of the workshop on energy efficiency and energy savings in scientific laboratories held in JRC Ispra. Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2760/220730
[2] Turner, S., Allen, A., Van Geet, O., & Romero, R. (2024). Exploring grid-interactive efficient building strategies for laboratories through energy modeling. National Renewable Energy Laboratory. https://doi.org/10.2172/2349048
[3] Royal Society of Chemistry. (2022). Sustainable laboratories: A community-wide movement toward sustainable laboratory practices. Royal Society of Chemistry. https://www.rsc.org/globalassets/22-new-perspectives/sustainability/sustainable-labs/sustainable-laboratories-report.pdf
[4] Urbina, M. A., Reardon, E. E., & Watts, A. J. R. (2015). Labs should cut plastic waste too. Nature, 528(7583), 479. https://doi.org/10.1038/528479c
Program Climate Leadership jest działaniem realizowanym przez UNEP/GRID-Warszawa w odpowiedzi na rezolucję UNEP/EA.4/L.5, przyjętą podczas 4. sesji Zgromadzenia ONZ ds. Środowiska (UNEA-4).
Rezolucja ”Rozwiązanie Problemów Środowiskowych Poprzez Zrównoważone Praktyki Biznesowe” wezwała biznes do transformacyjnego wysiłku dla sprostania globalnym wyzwaniom środowiskowym i klimatycznym.